Người đứng đầu phải đứng đúng chỗ
12:45:00 | 24-02-2024

Chưa khi nào cụm từ “người đứng đầu” được nói đến nhiều như thời gian gần đây. Mặc dù Đảng, Nhà nước có nhiều quy định rõ ràng về vị trí, vai trò, thẩm quyền, trách nhiệm của người đứng đầu, nhưng đáng tiếc hiện nay vẫn còn một số cán bộ chưa thật sự hiểu đúng, làm đúng. Vậy mới có chuyện năm trước tập thể được khen thưởng, người đứng đầu báo cáo thành tích nêu bật vai trò dẫn dắt, định hướng, bao quát mọi công việc … và …, nhưng năm sau đơn vị không hoàn thành nhiệm vụ hoặc xảy ra sai phạm thì đổ thừa do “tập thể lãnh đạo”, mình chỉ là “cá nhân phụ trách”, hoặc do cấp phó phụ trách lĩnh vực chứ mình không liên quan. Nói vậy là người đứng đầu đang “quên” mất nghĩa vụ của mình, tách dời lãnh đạo với quản lý, hiểu chưa đúng về nguyên tắc tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách. Vậy người đứng đầu có trách nhiệm, quyền hạn và nghĩa vụ gì trong bộ máy cơ quan, đơn vị?

Lãnh đạo và quản lý

Trong cách nhìn chung nhất, quản lý hướng đến sự ổn định và khả năng dự báo, kiểm soát trong khi lãnh đạo hướng đến sự thay đổi về chất, về hướng phát triển. Như vậy, hai khái niệm này mặc dù khác nhau, nhưng hoạt động “Lãnh đạo” và hoạt động “quản lý” có nhiều tương đồng, đôi khi thay thế cho nhau, đồng hành cùng nhau. Việc phân biệt giữa lãnh đạo và quản lý chỉ mang tính tương đối, phụ thuộc vào bối cảnh cụ thể khi so sánh. Thực tiễn, tùy thuộc vào hoàn cảnh, giai đoạn phát triển, tác động của môi trường, bối cảnh thì hành động của lãnh đạo hoặc quản lý sẽ vượt trội hơn. Ví dụ, khi tổ chức đạt đến giới hạn phát triển theo giai đoạn và bộc lộ các dấu hiệu khủng hoảng thì sự lãnh đạo trở lên vượt trội để dẫn dắt tiến trình thay đổi của cơ quan, tổ chức nhằm thích nghi và phát triển trong giai đoạn tiếp theo. Khi đã đạt được trạng thái mới thì các hoạt động quản lý lại cần được đẩy mạnh để tổ chức có thể hoạt động theo lộ trình, mục tiêu phù hợp với tầm nhìn của lãnh đạo.

Với nước ta, xét một cách tổng thể, toàn bộ hoạt động lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước đối với xã hội được thể hiện trên 3 nhóm công việc chính yếu sau: 1) Hoạch định đường lối chính trị (đối với Đảng) và chính sách, pháp luật đúng đắn (đối với Nhà nước) nhằm phát triển đất nước; 2) Tổ chức thực hiện hiệu quả đường lối chính trị của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước; 3) Kiểm tra, thanh tra toàn bộ việc thực hiện đường lối chính trị của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước.

Với nhận thức như vậy, rõ ràng người đứng đầu vừa là người cán bộ lãnh đạo, vừa là người quản lý. Ví dụ, chức danh Phó Bí thư Đảng ủy, kiêm Chủ tịch UBND xã thì vị trí đó là người lãnh đạo khi cùng tập thể cấp ủy, UBND đưa ra chủ trương, nghị quyết thực hiện nhiệm vụ chính trị của địa phương, vừa là người quản lý khi trực tiếp tổ chức triển khai chủ trương, nghị quyết đó.

Người đứng đầu cấp ủy, chính quyền thành phố Vũng Tàu kiểm tra và chỉ đạo công tác tái định cư cho người dân

Tập thể lãnh đạo và cá nhân phụ trách

Tập thể lãnh đạo chính là dân chủ trong Đảng. Trong hệ thống chính trị nước ta, mỗi cấp ủy có trách nhiệm định hướng chính trị cho sự phát triển của địa phương, đơn vị đó. Để hoàn thành nhiệm vụ này, cấp ủy phải mở rộng dân chủ trong bàn bạc, thảo luận, phát huy trí tuệ tập thể, tìm ra chân lý, phương hướng đúng đắn, sáng tạo.

Và Điều lệ Đảng quy định: “Cơ quan lãnh đạo các cấp của Đảng do bầu cử lập ra, thực hiện tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách”. Tập thể lãnh đạo bằng các quyết định (ban hành nghị quyết, chỉ thị, kết luận…) thông qua các cuộc họp tập thể theo thẩm quyền. Cá nhân phụ trách là khi công việc của tập thể sau khi đã bàn bạc thấu đáo thì phân công cho từng người phụ trách thi hành. Việc gì một người không thể làm nổi phải giao cho một tập thể thực hiện thì phải có người đứng đầu tập thể đó chịu trách nhiệm chính.

Tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách là hai mặt đối lập và thống nhất của một phong cách làm việc biện chứng khoa học của cán bộ lãnh đạo, quản lý. Tập thể lãnh đạo là nền tảng cho cá nhân phụ trách. Cá nhân phụ trách dựa trên cơ sở tập thể lãnh đạo. Do đó, người đứng đầu phải biết kết hợp lãnh đạo tập thể với cá nhân phụ trách, có tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm.

Nhận thức không đầy đủ nguyên tắc tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách dẫn đến lạm dụng, cực đoan trong vận dụng nguyên tắc đó. Dễ sa vào gia trưởng, độc đoán, coi nhẹ trách nhiệm tập thể, vừa có tình trạng cấp trên không kỷ luật được cấp dưới và khi sai sót, khuyết điểm không ai chịu trách nhiệm, né tránh, đùn đẩy, đổ lỗi cho tập thể; vừa phát sinh độc đoán, gia trưởng, lạm dụng quyền hạn, lợi dụng tập thể để hợp thức hóa ý chí của một người hoặc một nhóm người.                                                                                                  

Người đứng đầu

Về vai trò, người đứng đầu là người dẫn dắt cơ quan, đơn vị, địa phương. Mỗi cấp ủy, chính quyền, ngành, địa phương, đoàn thể, tổ chức chính trị - xã hội hay cơ quan, đơn vị nào cũng đều có một tập thể lãnh đạo và người đứng đầu tập thể ấy. Với vị trí quan trọng như vậy nên năng lực, phẩm chất của người đứng đầu tỷ lệ thuận với ổn định, trưởng thành và phát triển của tổ chức đó. Người đứng đầu giỏi sẽ có êkíp lãnh đạo giỏi và cơ quan đó được ổn định, phát triển. Ngược lại, người đứng đầu yếu kém cả về năng lực, phẩm chất sẽ kéo theo hậu quả xấu khôn lường.

Về thẩm quyền quản lý cán bộ, người đứng đầu một tổ chức, một địa phương, cơ quan, đơn vị là người quản lý, theo dõi, sử dụng cán bộ dưới quyền và giao việc cho cấp phó của mình cũng như cán bộ dưới quyền trực tiếp. Do đó, người đứng đầu có căn cứ để nhận xét, đánh giá phẩm chất, năng lực của cán bộ thông qua kết quả thực hiện các nhiệm vụ được giao. Người đứng đầu cũng là người hiểu, nắm chắc nhất cấp phó của mình và cán bộ dưới quyền trực tiếp. Có thẩm quyền và trách nhiệm đề xuất, giới thiệu với cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định việc quy hoạch, bổ nhiệm, đề bạt, bố trí, khen thưởng, kỷ luật đối với cán bộ là cấp phó của mình và cán bộ dưới quyền trực tiếp.

Khái niệm “cán bộ dưới quyền trực tiếp” cũng cần hiểu cho ngọn ngành. Ví dụ, cán bộ, công chức, người lao động thuộc UBND xã là cán bộ dưới quyền trực tiếp của Chủ tịch UBND xã; cán bộ, công chức thuộc Đảng ủy, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội là cán bộ dưới quyền trực tiếp của Bí thư Đảng ủy xã. Trường hợp Bí thư kiêm Chủ tịch UBND thì toàn bộ cán bộ, công chức, người lao động của hai bộ phận trên là cán bộ dưới quyền trực tiếp của Bí thư Đảng ủy kiêm Chủ tịch UBND xã đó. Kể cả khi công chức, người lao động tuân theo sự quản lý, giao việc của Phó Chủ tịch cũng không thoát ly là cán bộ dưới quyền trực tiếp của Chủ tịch UBND xã. Điều này thể hiện trong thông báo phân công nhiệm vụ của chính đơn vị đó khi Chủ tịch UBND xã là người có quyền phân công Phó Chủ tịch A phụ trách lĩnh vực này, Phó Chủ tịch B phụ trách lĩnh vực kia; công chức C, cán bộ D phụ trách tham mưu cho lãnh đạo UBND lĩnh vực này, công việc kia. Và chỉ Chủ tịch UBND xã mới có quyền tiếp nhận công chức, tuyển dụng người lao động, cho nghỉ phép, khen thưởng, kỷ luật cán bộ dưới quyền. Một ví dụ nữa là, nếu Chủ tịch UBND xã phụ trách mảnh xác nhận hồ sơ đề nghị cấp giấy CNQSDĐ, Phó Chủ tịch UBND phụ trách mảng xây dựng thì với nhiều địa phương, công chức địa chính - xây dựng lúc này vừa tham mưu cho Chủ tịch (lĩnh vực đất đai), vừa tham mưu Phó Chủ tịch (lĩnh vực xây dựng). Vì vậy, cán bộ dưới quyền trực tiếp của Chủ tịch UBND xã là toàn bộ cán bộ, công chức, người lao động thuộc UBND xã đó. 

Về trách nhiệm, người đứng đầu phải chịu trách nhiệm trực tiếp, liên đới chịu trách nhiệm khi cấp phó hoặc cán bộ dưới quyền trực tiếp của mình vi phạm khuyết điểm phải bị xử lý kỷ luật theo quy định. Ví dụ, người đứng đầu phải chịu trách nhiệm trực tiếp khi người mình trực tiếp quản lý hoặc giao nhiệm vụ vi phạm về tham nhũng; phải liên đới chịu trách nhiệm khi đơn vị, lĩnh vực mà cấp phó của mình phụ trách xảy ra tham nhũng với mức độ có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Về mặt đảng, trách nhiệm của người đứng đầu cũng được quy định rõ ràng, chặt chẽ. Nghĩa vụ của người đứng đầu gắn liền với sai phạm, vi phạm của đơn vị, của cấp phó và cán bộ dưới quyền do người đứng đầu phụ trách. Ví dụ, người đứng đầu sẽ bị kỷ luật nếu buông lỏng lãnh đạo, quản lý để xảy ra tham nhũng, tiêu cực trong cơ quan, đơn vị, tổ chức do mình trực tiếp phụ trách mà không chủ động xử lý.

Thẩm quyền và nghĩa vụ

Khi có quyền lực thì dễ lạm quyền. Thực tiễn có không ít người là Bí thư tự coi mình là “thủ trưởng” của cấp ủy, hoặc chi phối mọi hoạt động của cấp ủy, biến cấp ủy chỉ còn là cái bóng minh họa cho Ban Thường vụ và Ban Thường vụ lại minh họa cho Bí thư, thậm chí hợp pháp hóa các quyết định sai lầm của của Bí thư với danh nghĩa quyết định của tập thể. Khi anh được giao quyền, thì anh phải có nghĩa vụ. Và để chống lạm quyền thì phải kiểm soát quyền lực. Điều lệ Đảng quy định, đối với cấp ủy, Bí thư và Phó Bí thư không phải là một cấp lãnh đạo trong hệ thống tổ chức của Đảng mà chỉ là người tổ chức, kiểm tra việc thực hiện nhiệm vụ của cấp ủy. Bí thư cũng không phải là chủ thể có quyền lực ban hành các quyết định, mà chỉ là người được thay mặt cấp ủy, Ban Thường vụ cấp ủy chủ trì tổ chức triển khai các quyết định của cấp ủy, Ban Thường vụ cấp ủy.

Bên lĩnh vực chính quyền, thẩm quyền và nghĩa vụ của người đứng đầu cũng được quy định rành mạch. Luật Cán bộ công chức 2008, sửa đổi bổ sung 2019 có hẳn điều luật về các nghĩa vụ của người đứng đầu, điển hình như: phải tổ chức thực hiện các biện pháp phòng, chống quan liêu, tham nhũng, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí và chịu trách nhiệm về việc để xảy ra quan liêu, tham nhũng, lãng phí trong cơ quan, tổ chức, đơn vị. Và Nghị định số 157/2007/NĐ-CP ngày 27/10/2007 của Chính phủ quy định rõ: người đứng đầu chịu trách nhiệm về toàn bộ hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị được giao lãnh đạo, quản lý (Khoản 1, Điều 7). Ví dụ, trường hợp công chức địa chính - xây dựng xã vi phạm pháp luật (nhận hối lộ) thì Chủ tịch UBND xã là người phải chịu kỷ luật, chứ không thể đổ lỗi công chức đó do Phó Chủ tịch UBND phụ trách kinh tế phụ trách trực tiếp chứ tôi không liên quan.

Sự nhập nhằng trong xác định mối quan hệ giữa tập thể lãnh đạo và cá nhân phụ trách sẽ đẩy người đứng đầu rơi vào hai tình trạng: độc đoán, chuyên quyền, lợi dụng tập thể để hợp thức hóa ý chí của mình, hoặc sợ trách nhiệm, chờ đợi, không dám quyết đoán và đùn đẩy trách nhiệm. Vì vậy, phải phân biệt rạch ròi giữa thẩm quyền và nghĩa vụ của người đứng đầu để người đứng đầu xác định rõ mối quan hệ giữa mình với tập thể ban lãnh đạo, giữa lãnh đạo với quản lý để “đứng” đúng chỗ, làm đúng việc và chịu đúng trách nhiệm, tránh trường hợp thành tích thì nhận về mình, còn thiếu sót, khuyết điểm thì đổ cho tập thể, cho cấp phó./.

Bài, ảnh: Đình Kê, BBT