Người hoạt động không chuyên trách cấp xã cần được quan tâm
12:11:00 | 02-04-2024

Hiện nước ta có 10.598 đơn vị hành chính cấp xã, với 86.000 người hoạt động không chuyên trách. Đội ngũ này đang được nhìn nhận, ghi nhận chưa tương xứng.

Thiệt thòi từ tên gọi

Trước năm 2003, cán bộ hệ thống chính trị nước ta, trong đó có cấp xã đều được gọi là “cán bộ, công chức” hoặc “cán bộ, công chức, viên chức”. Kể cả Pháp lệnh Cán bộ, công chức của Ủy ban Thường vụ Quốc hội năm 1998 vẫn sử dụng chung cụm từ “cán bộ, công chức”. Đến năm 2003, khi Nghị định 121/2003/NĐ-CP của Chính phủ được ban hành, khái niệm “cán bộ chuyên trách cấp xã” và “cán bộ không chuyên trách cấp xã” ra đời. Đến năm 2009, tại Nghị định 92/2009/NĐ-CP hướng dẫn Luật Cán bộ, công chức năm 2008, thuật ngữ “cán bộ không chuyên trách cấp xã” được thay bằng “những người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã” và sử dụng đến nay.

Như vậy, cái tên “không chuyên trách” khả năng chỉ là quan điểm đơn thuần của một nhóm nhà làm luật, mục đích để phân biệt bộ phận này với cán bộ “chuyên trách”. Không chuyên trách là gì? Bán chuyên trách hay không chuyên trách tức là không chuyên, không đảm nhiệm một công việc cụ thể nào mà kiêm nhiều nhiệm vụ, công việc dựa trên sự giao phó của cấp trên trực tiếp. Hoặc có thể hiểu không chuyên trách là không tập trung vào một chuyên môn, một lĩnh vực nhất định, ngoài những nhiệm vụ, công việc được giao thì sẽ phụ trách thêm những nhiệm vụ, công việc khác.

Theo cách hiểu của người viết thì vào thời điểm đó, quan điểm này của những nhà làm luật xuất phát từ tỷ lệ số xã ở nông thôn chiếm đa số/tổng số đơn vị hành chính cấp xã toàn quốc. Ở những địa phương này, nhất là vùng miền núi, lượng công việc hành chính ít hơn nhiều so với ở đồng bằng và thành thị, nên nhiều xã sắp xếp cho đội ngũ cán bộ không chuyên trách làm việc bán thời gian. Công việc được giao và hoàn thành bằng 50% cán bộ chuyên trách. Điển hình như UBND tỉnh Sơn La ngày 11/10/2021 ban hành Quyết định số 31/2021/QĐ-UBND về quản lý, sử dụng người hoạt động không chuyên trách cấp xã trên địa bàn tỉnh quy định mỗi người chỉ phải làm việc mỗi tuần từ 5 đến 7 buổi, một buổi tính bằng ½ ngày làm việc.

Người hoạt động không chuyên trách cấp xã thực hiện nhiệm vụ như công chức

Với các xã ở miền núi, có ít dân cư thì cách hiểu và cách phân công, giao việc này là không sai vì đặc thù lượng công việc hành chính, tính phức tạp trong quản lý, điều hành của các đơn vị này “nhẹ” hơn đơn vị cùng cấp ở đồng bằng, đô thị. Phương pháp quản lý linh hoạt này tạo điều kiện cho cán bộ không chuyên trách vừa tham gia sản xuất, kinh doanh phát triển kinh tế gia đình, vừa tham gia công tác mới đảm bảo đời sống trong bối cảnh mức đãi ngộ còn thấp.

Nhưng Việt Nam có 2.405 phường, thị trấn ở đô thị (chiếm 22,69% tổng số đơn vị hành chính cấp xã) cùng số lượng lớn các xã nông thôn ở đồng bằng công việc hành chính nhiều đòi hỏi đội ngũ cán bộ không chuyên trách phải làm việc gần như công chức cấp xã. Họ có mặt tại cơ quan đủ 8 giờ/ngày, 5 ngày/tuần. Họ được sắp xếp vị trí việc làm và phân bổ số lượng và chức danh rõ ràng, nhiệm vụ được giao theo mảng cụ thể. Chịu trách nhiệm với chức trách được giao, bị xử lý nếu bỏ vị trí làm việc, bị kỷ luật khi không hoàn thành nhiệm vụ.

Thử hình dung đội ngũ cán bộ không chuyên trách của phường Long Bình, TP. Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai và của xã Vĩnh Lộc A, huyện Bình Chánh, TP. Hồ Chí Minh đều có trên 140.000 dân và rất nhiều phường, xã, thị trấn khác có trên 10.000 dân họ đang đảm nhận công việc hành chính rất lớn mà chỉ được ghi nhận như người cán bộ làm việc bán thời gian thì thật không ổn. Vì vậy ở những xã mật độ dân số thưa, lượng công việc hành chính ít, sắp xếp một bộ phận cán bộ làm việc bán thời gian nên coi là đặc thù. Và không nên lấy mô hình đặc thù này để đánh đồng với đa số đơn vị cấp xã còn lại để gọi đội ngũ cán bộ có vai trò không kém hơn nhiều với công chức là “người hoạt động không chuyên trách”. Gọi như vậy rõ ràng chưa hợp lý và chưa tôn trọng vị trí công tác của họ.

Đến chế độ đãi ngộ

Một người cán bộ khu phố, thôn ở thành phố Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu có thể hưởng mức phụ cấp gấp 4 lần cán bộ không chuyên trách của phường, xã. Con số này có thể làm ta giật mình, nhưng đang là thực tiễn. Hiện ở địa phương có một số người là Bí thư chi bộ khu phố (có bằng đại học), kiêm trưởng Ban công tác Mặt trận khu dân cư, kiêm Khu phố đội trưởng tổng phụ cấp được hưởng là 12.024.000 đồng/tháng. Đó là chưa tính lương hưu nếu người đó là hưu trí (tại Vũng Tàu hiện đa số các vị trí công tác này là cán bộ hưu trí).

Trong khi đó, cán bộ không chuyên trách phường, xã nếu có bằng đại học hưởng 4.212.000 đồng/tháng; cao đẳng 3.780.000 đồng; trung cấp 3.348.000 đồng. Nghị định 33/2023/NĐ-CP của Chính phủ có một số quy định “mở” hơn hỗ trợ đội ngũ cán bộ cấp xã. Khuyến khích kiêm nhiệm để tạo thêm nguồn thu cho nhóm cán bộ này, tuy nhiên việc kiêm nhiệm còn phụ thuộc vào  sự sắp xếp của từng địa phương, ví dụ, với tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, cán bộ không chuyên trách phường, xã có kiêm nhiệm nhiều chức danh cũng chỉ được hưởng thêm một mức hỗ trợ cao nhất của chức danh đó, trong khi cán bộ khu phố, thôn có thể kiêm trên 2 chức danh và được hưởng 100% phụ cấp của các chức danh kiêm nhiệm. Quy định số lượng cán bộ căn cứ theo diện tích tự nhiên và số dân, theo đó có nhiều phường, xã, thị trấn sẽ được bổ sung hàng chục cán bộ, thậm chí là vài chục người, nhưng điều các địa phương và người hoạt động không chuyên trách cấp xã trăn trở là mức thu nhập. Mức thu nhập không thay đổi mà tăng biên chế chỉ làm tăng số gười có lương thấp.

Về chế độ phúc lợi của cán bộ không chuyên trách cấp xã cũng còn phân biệt. Theo quy định, người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc hiện nay được hưởng 5 chế độ là: ốm đau; thai sản; tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; hưu trí và tử tuất, còn cán bộ không chuyên trách cấp xã mới chỉ được áp dụng 2 chế độ là hưu trí và tử tuất. “Lương” họ nhận không được gọi là lương mà là phụ cấp do HĐND cấp tỉnh quyết định dựa trên trình độ bằng cấp vì vậy không được tăng lương theo thâm niên và thành tích trong công tác như công chức. Cũng do họ thuộc nhóm hưởng phụ cấp do HĐND cấp tỉnh quyết định nên không thuộc đối tượng cải cách chính sách tiền lương theo Nghị quyết số 27-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 7 khóa XII.

Quyền lợi gắn trách nhiệm

Người xưa nói “có thực mới vực đạo”. Khó có thể khích lệ cán bộ không chuyên trách phường, xã tích cực công tác khi tên gọi chức danh của họ chưa phản ánh đúng vị trí công tác, quy định về đãi ngộ thì khắt khe hơn cán bộ khu phố, thôn. Tại sao công việc, trách nhiệm không thua kém nhiều so với công chức và hơn hẳn cán bộ khu phố, thôn mà quyền lợi lại thấp hơn? Trọng trách của cán bộ khu phố, thôn không thể quan trọng hơn cán bộ không chuyên trách phường, xã vì họ được giao nhiều nhiệm vụ hơn, lĩnh vực công tác rộng hơn, trong đó có tham mưu, đề xuất cấp ủy, chính quyền trong chỉ đạo, điều hành nên cần một mặt bằng trình độ về chính trị, chuyên môn nhất định.

Về bằng cấp, đối với cán bộ khu phố, thôn Nghị định 33/2023/NĐ-CP của Chính phủ không quy định (không cần qua đào tạo); còn cán bộ không chuyên trách phải có bằng từ trung cấp trở lên. Thực tiễn hầu hết các vị trí không chuyên trách công tác tại phường loại I hiện nay có bằng đại học. Điều này là do nhu cầu tuyển dụng của chính quyền phường và thực tế đòi hỏi của các vị trí công tác này phải tốt nghiệp cử nhân trở lên mới đáp ứng được nhu cầu nhiệm vụ. Với thời lượng làm việc ở cơ quan và yêu cầu về trình độ như vậy cho thấy mức đãi ngộ họ đang được hưởng là chưa tương xứng.

Chế độ thấp và thiếu công bằng ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, tư tưởng của cán bộ không chuyên trách phường, xã, đồng thời làm giảm sút chất lượng hoạt động của đội ngũ cán bộ này. Người có trình độ, trách nhiệm trong công việc xu hướng dịch chuyển sang môi trường làm việc xứng đáng hơn. Người còn trụ lại thì thiếu an tâm và động lực cống hiến. Nên có cách gọi đúng về vị trí của họ. Và quan trọng hơn là chế độ đãi ngộ cho họ xứng đáng để đội ngũ này yên tâm công tác và phát huy vai trò quan trọng trong bộ máy cơ quan phường, xã, thị trấn.

Với vị trí công tác, vai trò, trọng trách, đề nghị gọi họ là “cán bộ chuyên môn” cấp xã. Với sự cống hiến, kết quả làm việc, sự đóng góp, đề nghị sắp xếp họ có ngạch lương để họ gắn bó, phấn đấu. Để bảo vệ quyền lợi, sức khỏe cho người lao động, nhất là lao động nữ, đề nghị đưa vào dự thảo Luật Bảo hiểm xã hội đang lấy ý kiến sửa đổi, bổ sung quy định người hoạt động không chuyên trách cấp xã được hưởng thêm 3/5 chế độ còn lại như công chức: ốm đau; thai sản; tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp. Với đặc thù lao động nữ chiếm số đông thì chế độ ốm đau, thai sản là 2 chế độ rất quan trọng đối với phụ nữ để đảm bảo thực hiện quyền, thiên chức làm mẹ của mình./.

Bài, ảnh: Đình Kê, BBT